AVAMİL KİTABI
Avâmil Taksimatı
ÂMİL (60)
Lafzi ve manevi olmak üzere iki kısma ayrılır. Lafzi de kendi arasında Semâî ve Kıyâsî olmak üzere iki kısımdır. Semâî amiller kırkdokuz fert olup beş nevidir.
Birinci Nevi Harf-i Cerler’dir (20) : Be, min, ila, an, alâ, lam, fi, kef, hatta, rubbe, vav’ül-kasem, ta’ül-kasem, hâşâ, müz, münzü, halâ, adâ, levlâ, keyme ve lealle
İkinci Nevi İsmini Nasp, Haberini Raf Edenlerdir (8) :İnne, enne, keenne, lâkinne, leyte, lealle, illâ, lâ
Üçüncü Nevi İsmini Raf, Haberini Nasp Edenlerdir (2) : Leyse’ye müşabih olan mâ ve lâ
Dördüncü Nevi Fiil-i Müzariyi Nasp Edenlerdir (4) : En, len, key, izen
Beşinci Nevi Fiil-i Müzariyi Cezmedenlerdir (15) : Lem, lemmâ, emir lâmı, nehî la’sı, in, mehmâ, mâ, men, eyne, metâ, ennâ, eyyü, haysümâ, iz mâ, izâ mâ
Amil-i Kıyâsîler (9) :Mutlak fiil, ism-i fail, ism-i mef’ul, sıfat-ı müşebbehe, ism-i tefdıl, mastar, ism-i muzâf, ism-i müphem’üt-tâm ve manayı fiil
Amil-i Manevî (2): Müpteda ve haberi rafeden, Nevâsıp ve cevâzımdan hâlî olan fiil-i müzariyi rafeden
MAMÜL (30)
İki kısımdır. Mamül-ü bil’asale ve Mamül-ü bi’ttebeıyye. Mamül-ü bil’asale dörttür: M.Merfû, Mensûp, Mecrûr ve Meczûm
Mamül-ü Merfû (9): Fail, naib-i fail, müpteda, haber, kane babının ismi, inne babının haberi, cins-i nefî için olan lâ’nın haberi, leyse’ye müşabih olan mâ ve lâ’nın ismi, nevâsıp ve cevâzımdan hâlî olan fiil-i müzari
Mamül-ü Mensup (13): Mef’ûl-ü mutlak, bih, fiih, leh, meah, hal, temyiz, müstesna, kane babının haberi, inne babının ismi, cins-i nefi için olan lâ’nın ismi, Leyse’ye müşabih olan mâ ve lâ’nın haberi, nevâsıptan biri dahil olan fiil-i müzari
Mamül-ü Mecrûr (2): Harf-i cerle mecrûr ve izafetle mecrûr
Mamül-ü Meczüm (1): Cevâzımdan birisi kendisine dahil olan fiil-i müzari
Mamül-ü Bit’tebeıyye (5): Sıfat, Atıf, Te’kit, Bedel ve Atf-ü Beyan
İĞRAB (10)
Hareke, harf ve haziftir. Hareke üçtür: Fetha, zamme, kesre. Harf dörttür: Vav, ye, elif, nun. Hazif üçtür: Harekenin hazfi, ahirinin hazfi, nûnun hazfi. Bu on iğrab dokuz yerde bulunur. Buralar:
1. Müfred munsarıf ve cemi mükesser munsarıflar: Halet-i raf’ı zamme, nasbı fetha, cerri de kesre iledir.
2. Gayr-i munsarıflar: Halet-i raf’ı zamme, nasbı ve cerri fetha iledir.
3. Cemi müennes salimler: Halet-i raf’ı zamme, nasbı ve cerri kesre iledir.
4. Tesniye, isnâni ve zamire muzâf olan kilâ kelimesi: Halet-i raf’ı elif, nasbı ve cerri yâ iledir.
5. Cemi müzekker salim, ülû, ışrûne ve kardeşlerinin: Halet-i raf’ı vav, nasbı ve cerri yâ iledir.
6. Mütekellim ya’sının gayrisine muzâf olan esmâ-i site-i mûtellenin:Raf’ı vav, nasbı elif, cerri ya iledir.
7. Ahiri sahih olup zamir bitişmeyen müzarinin: Raf’ı zamme, nasbı fetha, cezmi harekenin hazfiyledir.
8. Ahiri harfi illet olup, zamir bitişmeyen müzarinin: Raf’ı zamme, nasbı fetha, cezmi ahirinin hazfiyledir.
9. Ahirine cemi müennes nununun dışında zamir bitişen müzarinin: Raf’ı nûn, nasbı cezmi nunun hazfiyledir.
Eğer iğrab lafızda zahir olursa lafzî, Kelimenin ahirinde gizlenirse takdiri, Hem lafızda zahir olmaz hem de kelimenin ahirinde gizlenmezse ona da mahallî denir.
İrabı anlamak isteyen herkesin 100 şeyi bilmesi lazımdır Bu 100 şeyden 60 tanesine AMİL , 30 tanesine MAMUL , 10 tanesine de İRAB denir
AMİLLER :
Cümle içinde kelimenin son harekesini belirleyen kelimelere AMİL denir İki kısımdır A ) lafzi amiller B ) manevi amiller
Lafzi amiller de 2 kısımdır1) semai amiller 2) kıyasi amiller
SEMAİ LAFZİ AMİLLER : adet olarak 49 tanedirler ve 5 bölüme ayrılırlar
Semai : bir kaidesi olmayan , araplardan duyulan demektir Kıyasi : kaidesi ola
Lafzi : dille söylenen demektir
A – ( semai lafzi amillerden birincisi ) : bir ismin sonunu cerr ( esre ) eden harflerdir ki bu harflere “ harfi cerr” ve “harfi izafet” denilir Bunlar 20 tanedirler
1- (ﺐ ) “ BA” harfidir
örnek : ﻪﻟﻟﺎﺑ ﺖﻧﻣﺁ (amentu billahi) (ALLAH a inandım) gibi
2- ( ﻥﻣ ) “ min” harfidir
örnek : ﺏﻧﺬ ﻝﻛ ﻥﻣ ﺖﺑﺗ ( tubtu min kulli zenbin ) ( bütün günahlardan tövbe ettim) gibi
3- ( ﻰﻟ ﺇ ) “ ila” harfidir
Örnek : ﻲﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟﺍﻰﻟﺇ ﺖﺑﺗ ( tubtu ilAllahi teala ) ( ALLAH TEALA ya tövbe ettim ) gibi
4- ( ﻥﻋ ) “an” harfidir
Örnek : ﻢﺍﺭﺣﻟﺍﻥﻋ ﺖﻓﻓﻛ ( kufiftu anilharami ) ( haramdan men edildim) gibi
5- ( ﻰﻟﻋ ) “a’la” harfidir
Örnek : ﺐﻧﺫﻣ ﻞﻛ ﻰﻟﻋ ﺔﺒﻮﺗﻠﺍ ﺏﺠﺗ ( tecibu ttevbetu ala kulli muznibin ) ( her günahkar üzerine tövbe etmek vaciptir ) gibi
6- ( ﻞ ) “lam” harfidir
Örnek : ﻲﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟ ﺪﻳﺒﻋ ﺎﻧﺃ ( ene ubeydun lillahi teala ) ( ben ALLAH TEALA nın – için – kulcağızıyım) gibi
7- ( ﻰﻔ ) “fi” harfidir
Örnek : ﺔﻧﺟﻠﺍﻰﻔ ﻊﻳﻂﻣﻠﺍ ( el muti u fi l cennet i ) ( itaat eden cennettedir) gibi
8- ( ﻚ ) “kaf” harfidir
Örnek : ﺊﺷ ﻪﻟﺛﻣﻛ ﺲﻳﻟ ( leyse ke mislihi şeyun ) ( O nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur ) gibi
9- ( ﻰﺗﺤ ) “ hatta “ harfidir
Örnek : ﺖﻭﻤﻟﺍ ﻰﺗﺤ ﻲﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟﺍ ﺩﺑﻋﺃ ( a’budu llahe teala hatta l mevti ) (ölümekadar ALLAH TEALA ya ibadet ederim) gibi
10-( ﺏﺭ ) “rubbe” harfidir
Örnek : ﻥﺁﺮﻗﻟﺍ ﻪﻧﻌﻟﻳ ﻞﺎﺘ ﺏﺭ ( rubbe talin yel’anuhu l kuran u) ( nice okuyucular vardır ki kuran onlara lanet eder) gibi
11-( ﻡﺳﻗﻟﺍ ﻭﺍﻭ ) “ vav” ul gasemi – yemin “vav” ı dır
Örnek : ﺭﺋﺎﻜﻠﺍ ﻥﻠﻌﻓﺍ ﻻ ﻪﻟﻟﺍﻭ ( vAllahi la ef’alenne l kebaire ) ( ALLAH a yemin ederim ki asla büyük günahları yapmayacağım) gibi
12-( ﻡﺳﻗﻟﺍ ﺀﺎﺘ ) “ ta” ul gasemi – yemin “ta” sı dır
Örnek : ﺽﺋﺍﺭﻔﻠﺍ ﻥﻠﻌﻓﻷ ﻪﻟﻟﺎﺗ ( tAllahi le ef’alenne l feraida) ( ALLAH a yemin ederim ki elbette farzları yapacağım) gibi
13-( ﺎﺸﺎﺣ ) “haşa” harfidir
Örnek : ﻢﻠﺎﻌﻠﺍ ﺎﺸﺎﺣ ﺲﺎﻧﻠﺍ ﻚﻠﻫ ( heleke n nasu haşa l alimi ) ( alimler hariç , insanlar helak oldu ) gibi
14-( ﻼﺧ ) “ hala” harfidir
Örnek : ﻪﻣﻠﻌﺒ ﻞﻣﺎﻌﻠﺍ ﻼﺧ ﻥﻭﻣﻠﺎﻌﻠﺍ ﻚﻠﻫ ( heleke l alimune hala l amilibi ilmihi ) ( ilmiyle amel edenler hariç , alimler helak oldu) gibi
15-( ﺍﺩﻋ ) “ada” harfidir
Örnek : ﺺﻠﺧﻣﻠﺍ ﺍﺩﻋ ﻥﻭﻟﻣﺎﻌﻠﺍﻚﻠﻫ ( heleke l amilune ada l muhlısi ) ( ihlaslılar hariç , amel edenler helak oldu) gibi
16-( ﺫﻣ ) “muz” harfidir
Örnek : ﻍﻭﻟﺒﻠﺍ ﻢﻭﻴ ﺫﻣ ﻪﺗﻟﻌﻓ ﺏﻧﺬ ﻝﻛ ﻥﻣ ﺖﺑﺗ ( tubtu min kulli zenbin fealtuhu muz yevmi l buluği ) ( buluğa erdiğim gündenberi yapmış olduğum bütün günahlardan tövbe ettim ) gibi
17-( ﺫﻧﻣ ) “munzu” harfidir
Örnek : ﻍﻭﻟﺒﻠﺍ ﻢﻭﻴ ﺫﻧﻣ ﺓﻭﻠﺼﻠﺍﺏﺠﺗ ( tecibu s salatu munzu yevmi l buluği ) ( buluğa erilen günden itibaren namaz farz olur) gibi
18-( ﻻﻭﻟ ) “levla” harfidir Kendisine bir zamir bitiştiği zaman harfi cerr olur
Örnek : ﺲﺎﻧﻠﺍ ﻚﻠﻬﻠ ﻪﻟﻟﺍ ﺔﻣﺤﺭﺎﻳﻙﻻﻭﻟ ( levlake ya rahmetAllahi leheleke n nasu ) ( ey ALLAH ın rahmeti , sen olmasaydın elbette insanlar helak olurdu ) gibi
19-( ﻪﻣﻳﻜ ) “keyme” harfidir “key” , niçin manasındadır İstifham “ma” sına dahil olduğunda harfi cerr olur
Örnek : ﺖﻳﺻﻋ ﻪﻣﻳﻜ ( keyme asayte ) ( niçin – neden asi oldun ) gibi
20-( ﻞﻌﻠ ) “lealle” harfidir Ukeyl kabilesinin lugatında harfi cerr olarak geçer
Örnek : ﻰﺑﻭﻧﺫ ﺭﻓﻐﻴ ﻪﻟﻟﺍ ﻞﻌﻠ ( leallAllahi yağfiru zunubi ) ( umulurki ALLAH günahlarımı bağışlar ) gibi
B – ( semai lafzi amillerden ikincisi ) : İsmini nasb (fetha- üstün) , haberini ref’a ( zamme- ötre) yapan harflerdir. Bunlar 8 tanedir.
1- ( ﻥﺇ ) “ inne “ harfidir.
Örnek : ﺊﺷ ﻞﻛ ﻡﻟﺎﻋﻰﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟﺍ ﻥﺇ ( inne llahe teala alimu kulli şeyin ) ( şüphesiz ALLAH TEALA her şeyi bilendir) gibi.
2- ( ﻥﺃ ) “enne” harfidir.
Örnek : ﺊﺷ ﻞﻛ ﻰﻟﻋﺭﺩﺎﻗ ﻰﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟﺍ ﻥﺃ ﺪﻗﺗﻋﺍ ( a’tegidu enne llahe teala gadirun ala kulli şeyin ) ( muhakkak ALLAH TEALA nın her şeye kadir olduğuna inanıyorum) gibi.
3- ( ﻥﺄﻜ ) “keenne” harfidir.
Örnek : ﺭﺎﻧ ﻢﺍﺭﺣﻠﺍ ﻥﺄﻜ ( keenne lharame narun ) ( sanki haram ateştir) gibi.
4- ( ﻥﻜﻠ ) “lakinne” harfidir.
Örnek : ﺯﺋﺎﻓ ﻡﻠﺎﻌﻠﺍ ﻥﻜﻠ ﻞﻫﺎﺟﻠﺍ ﺯﺎﻓ ﺎﻣ ( ma fazel cahilu lakinne l alime faizun) ( cahil kurtulamadı lakin alim kurtulur) gibi.
5- ( ﺖﻴﻟ ) “leyte” dir.
Örnek : ﺪﺣﺍ ﻞﻛﻟ ﻖﻭﺯﺭﻣ ﻡﻠﻌﻠﺍ ﺖﻴﻟ ( leyte l ilme merzugun li kulli ehadin ) ( keşke , herkes ilimle rızıklanmış olsaydı) gibi.
6- (ﻞﻌﻠ ) “ lealle “ dir.
Örnek : ﻰﺑﻧﺫ ﺭﻓﺎﻏ ﻪﻟﻟﺍ ﻞﻌﻠ ( lealle llahe ğafiru zenbi) ( umulur ki ALLAH günahımı bağışlar) gibi.
Bu 6 tanesine , “ fiile benzeyen harfler” denilir.
7- ( ﻻﺇ ) “ illa “ dır İstisna-i munkatı’ için olan ﻻﺇ dır .Örnek :
ﺎﻬﻧﻤ ﺔﺑﺭﻗﻣ ﺔﻋﺎﻁﻠﺍ ﻻﺇ ﺔﻧﺠﻠﺍﻥﻋ ﺓﺩﻌﺑﻣ ﺔﻳﺻﻌﻣﻠﺍ ( el ma’sıyyetu muba’idetun an il cenneti illa ttaate mugarribetun minha )
( günah cennetten uzaklaştırıcıdır, ancak itaat ona- cennete yaklaştırıcıdır) gibi.
(Müstesna i munkatı : الا ve kardeşleriyle topluluktan çıkartılmadığı halde bunlardan sonra gelendir
ما جائني القوم الا حمار
. müstesna i munkatı da لكن manası vardır.o zaman örnek ما جائني القوم لكن حماراجاء olur. Muğni....)
8 - ( ﻻ ) “ la “ dır. Nefyul cins içindir ; cinsindenden olan bütün fertlerden hükmü kaldıran “la” dır.
Örnek : ﺯﺋﺎﻓ ﺭﺷ ﻞﻋﺎﻓﻻ ( la faaile şerrin faizun ) (hiçbir şerr işleyen kurtulamaz.) C – ( semai lafzi amillerden üçüncüsü ) : ismini ref’a ,haberini nasb eden harflerdir. Bunlar 2 tanedir ve bunlara ﺲﻳﻟ (leyse) ye benzeyen denir. Çünkü ﺲﻳﻟ (leyse) manasındadırlar.
1- ( ﺎﻣ ) “ ma” .
örnek : ﻥﺎﻜﻣﺑ ﺎﻧﻜﻣﺘﻣ ﻪﻠﻠﺍﺎﻣ ( ma llahu mütemekkinen bi mekanin ) ( ALLAH (c.c.) , her hangi bir mekanda yerleşik değildir - olmadı)
2- ( ﻻ ) “ la “ .
örnek : ﻪﻠﻠ ﺎﻬﺑﺎﺷﻣ ﺊﺷ ﻻ ( la şey un müşabihen lillahi teala ) ( Allah Teala ya benzeyen bir şey olmadı )
NOT : ﻻ harfi için verilen örnek uygun değildir. Kitabın aslına bağlı kalmak için örnekleri değiştirmiyoruz. Çünkü burada leyse ye benzeyen “la” değil , cinsinden hükmü nefyeden “la” kullanılmalıdır . ikisinin arasında bariz farklar vardır. Yani leyse ye benzeyen “la” ile cinsten hükmü nefyeden “la” arasında.
(MA leyse ye daha kuvvetli benzediği için( 1- hem olumsuzluk için hemde şimdiki halin olumsuzluğu için kullanılır. 2- haberine “ba” bitişir.
( ما زيد بمنطلق ) leyse gibi hem marifede hem de nekirede amel eder.
ما زيد منطلق - لارجل خيرأ منك
LA daha az benzediği için , ( 1- sadece olumsuzluk içindir.şimdiki halin olumsuzluğu için kullanılmaz.2- haberine “ba” bitişmez.) sadece nekirede amel eder. لارجل أفضل منك
Leyse ye benzeyen LA ile cinsi nefyeden LA arasındaki fark açıktır.
a) lafzen amelleri zıttır.
b) manen ise , cinsini nefyeden LA da recul cinsinden hiç kimse senden daha faziletli değildir, leyse ye benzeyen LA da ise başka biri senden faziletli olabilir manası vardır... şerhul muğni kitabı...) D – ( semai lafzi amillerden dördüncüsü ) : Fiili muzariyi nasb eden harflerdir ki 4 tanedirler.
1- ( ﻥﺃ ) “ en” harfidir. Cümleyi mastara çevirir. Örnek : ﻰﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟﺍﻊﻳﻁﺍ ﻥﺃ ﺏﺣﺍ ( uhibbu en utiia llahe teala) ( Allah Teala ya itaat etmemi severim).
2- ( ﻥﻠ ) “ len “ harfidir. Tekidi nefyi istikbal ,yani gelecek zamanın kuvvetli olumsuzluğu içindir. Örnek : ﻥﻳﺭﻓﺎﻜﻠﻟ ﻰﻟﺎﻌﺗ ﻪﻟﻟﺍ ﺭﻔﻐﻳ ﻥﻠ ( len yağfira llahu teala lil kafirine ) ( Allah Teala , asla kafirleri bağışlamayacaktır)
3- ( ﻰﻜ ) “ key “ harfidir. Sebep bildirir. Örnek : ﻡﻠﻌﻠﺍﻝﺻﺤﺍ ﻰﻜ ﺭﻤﻌﻠﺍ ﻞﻭﻁ ﺏﺣﺍ ( uhibbu tuulel umri key uhassıle l ilme ) ( ilim tahsil edebilmem için ömrün uzun olmasını severim)
4- ( ﻥﺫﺇ ) “ izen “ harfidir Örnek : ( “Allah Teala ya itaat ediyorum” diyen kimseye cevaben söylediğin şu cümle gibi)
ﺔﻧﺟﻠﺍ ﻞﺧﺪﺘﻥﺫﺇ ( izen tedhule l cennete ) ( o halde – öyleyse cennete girersin).
|
